Gdy maszyna podpowiada pisarzowi, gdzie zaczyna się prawdziwa literatura

W Miejskiej Bibliotece Publicznej w Chrzanowie pojawia się temat, którego nie da się już odłożyć na później. Sztuczna inteligencja pisze opowiadania, poprawia styl, układa dialogi i podsuwa pomysły, ale wciąż pozostaje pytanie: czy tekst może być literaturą, jeśli nie wyrasta z ludzkiego doświadczenia?

• Sztuczna inteligencja pomaga pisać, ale nie przeżywa za autora
• Literatura testuje granice, które wyznacza jej algorytm
• „Sanatorium Kulturowe” przypomina, że narzędzie nie napisze za nas prawdy

Sztuczna inteligencja pomaga pisać, ale nie przeżywa za autora

Jeszcze niedawno obraz pisarza był dość oczywisty: człowiek przy biurku, kartka albo ekran, długie godziny poszukiwania właściwego słowa. Dziś przy tym samym biurku może pojawić się cyfrowy pomocnik. Sztuczna inteligencja przygotuje szkic opowiadania, zaproponuje zakończenie powieści, rozpisze fabułę, podpowie opis bohatera albo poprawi niezgrabne zdanie.

Dla początkującego autora może być wsparciem w chwili twórczej blokady. Dla doświadczonego - narzędziem do porządkowania materiału i testowania różnych rozwiązań. Przypomina cierpliwego redaktora, który nie zasypia, nie narzeka i odpowiada o każdej porze. ✍️

Tyle że AI nie ma dzieciństwa, wspomnień ani własnego lęku przed stratą. Nie przeżywa miłości, rozczarowania czy zachwytu. Potrafi naśladować język, lecz nie posiada doświadczenia, z którego literatura od zawsze czerpie swoją siłę. Może więc pomóc znaleźć słowa, ale nie nada im automatycznie osobistego sensu.

W 2023 roku coraz więcej autorów korzystało z modeli językowych przy budowaniu konspektów, kreśleniu postaci i pisaniu dialogów. Wydawnictwa używają podobnych narzędzi między innymi do roboczych tłumaczeń, analizy rynku oraz przewidywania czytelniczych zainteresowań. Technologia wchodzi więc nie tylko do pracowni pisarza, ale także za kulisy całego rynku książki.

Literatura testuje granice, które wyznacza jej algorytm

Jednym z najczęściej przywoływanych przykładów jest japońska nowela The Day a Computer Writes a Novel. W 2016 roku została zgłoszona do konkursu imienia Hoshi Shinichiego przez naukowców z Future University w Hakodate. Tekst niemal znalazł się wśród zwycięzców, choć jurorzy zauważyli, że jego bohaterowie są emocjonalnie chłodni i mało przekonujący.

To trafna diagnoza problemu. Konstrukcja może się zgadzać, zdania mogą brzmieć poprawnie, a jednak całość pozostanie czymś podobnym do literatury, pozbawionym wewnętrznego napięcia. Czytelnik wyczuwa różnicę między opowieścią, która tylko sprawnie udaje emocje, a tekstem napisanym przez kogoś, kto naprawdę coś utracił, czegoś pragnął albo musiał podjąć trudną decyzję.

Inny przykład przyniosła 2024 rok i nagroda imienia Akutagawy. Rie Kudan, laureatka prestiżowego wyróżnienia za powieść „Tokyo-to Dojo-to”, przyznała, że część książki powstała przy pomocy ChatGPT. Autorka mówiła, że dzieli się ze sztuczną inteligencją najbardziej osobistymi myślami, a odpowiedzi narzędzia bywają dla niej inspiracją przy tworzeniu dialogów.

To nie jest już pytanie o to, czy AI potrafi napisać tekst. Potrafi. Ciekawsze staje się pytanie o zakres ludzkiego udziału: kto podejmuje decyzje, kto odpowiada za sens i kto może nazwać się autorem? 🤖

W podobnym duchu wypowiadała się Olga Tokarczuk, która opowiadała o własnych doświadczeniach z zaawansowanym modelem językowym:

„Wykupiłam sobie najwyższą, zaawansowaną wersję jednego modelu językowego i bywam w głębokim szoku, patrząc na to, jak fantastycznie powiększa on horyzonty i pogłębia myślenie kreatywne”.

Pisarka dodawała, że potrafi rzucić maszynie pomysł z prośbą: „kochana, jak mogłybyśmy to pięknie rozwinąć?”. Jednocześnie zaznaczała, że zna ograniczenia algorytmów i ich podatność na błędy. W literackiej fikcji widzi jednak technologię, która może stać się bardzo mocnym wsparciem.

„Sanatorium Kulturowe” przypomina, że narzędzie nie napisze za nas prawdy

Najciekawsze w tej rozmowie nie jest samo zachwycanie się technologią ani straszenie jej możliwościami. Chodzi raczej o sposób korzystania. AI może skrócić tekst, pomóc w korekcie, zaproponować tłumaczenie, uporządkować argumenty czy przygotować materiał promocyjny. Nie powinna jednak odbierać człowiekowi myślenia, decyzji i odpowiedzialności za własne słowa.

W ramach zadania „Sanatorium Kulturowe czyli kuracja czytelnicza, która podkreśla ideę regeneracji, wzmocnienia i profilaktyki kompetencji kulturowych” temat sztucznej inteligencji wybrzmiewa szczególnie mocno. Czytanie i pisanie wymagają przecież uwagi, pamięci oraz cierpliwości - dokładnie tych umiejętności, które można stopniowo osłabić, jeśli wszystkie trudniejsze zadania zaczniemy zlecać zewnętrznym narzędziom.

Pojawia się nawet pojęcie kognitywnego zadłużenia. Oznacza sytuację, w której wygoda technologii sprawia, że coraz rzadziej ćwiczymy własną pamięć, kreatywność i zdolność głębokiego namysłu. W przypadku literatury stawka jest wysoka, bo chodzi nie tylko o poprawne zdania. Chodzi o własny głos.

Fotografia nie zlikwidowała malarstwa, choć zmieniła sposób patrzenia na obraz. Być może podobnie będzie z AI i literaturą. Algorytmy zmienią warsztat pisarzy, przyspieszą część pracy i otworzą nowe możliwości. Nie zastąpią jednak tego, co w opowieści najbardziej ludzkie - niepewności, pamięci, empatii i pytań, na które nie da się odpowiedzieć jednym poleceniem. 📚

na podstawie: Biblioteka w Chrzanowie.