×

Ostrzeżenie

JUser::_load: Nie można załadować danych użytkownika o ID: 293

Od dziecka interesowało mnie, co oznaczają niektóre nazwy miast lub wsi w naszym powiecie i jego okolicach. Jako bajtel nigdy nie miałam czasu, by się popytać starszych miejscowych, dlaczego mieszkańców Chrzanowa zwą Cabanami*, choć w wielu miejscach widać latem liście chrzanu? A nawet jak ktoś coś tam mi powiedział, to nie w głowie było zapisanie tego „ku pamięci”.  No, a dlaczego Paryż? Raz, dawno temu przejeżdżałam rowerem tamtędy i też jakoś nie miałam okazji nikogo zapytać o tą wieś (a może nie tyle okazji, co odwagi). A ja bardzo nie lubię jak czegoś nie wiem, zatem wykorzystałam kilkanaście wolnych chwil i już wiem więcej niż mniej. Chyba.
Przy kilku nazwach do dziś nie udało mi się określić ich pochodzenia – np. Źrebce (zrębki drewna?), Okradziejówka czy Nieporaz.

Okazało się, że nazwa Chrzanów wcale nie pochodzi od tego, że w zamierzchłych czasach w Chrzanowie były olbrzymie pola  i uprawy chrzanu. A skąd! Nasze miasto ma nazwę od legendarnego założyciela grodu, jakim był Chrzan lub inaczej: Krszczon (krścić) prawdopodobnie pierwszy założyciel grodu. Podobnie jest z Dulową - od osoby Dula, Płazą – od 1-go właściciela Stafana Płazy, z Balinem - albo od założyciela nazwiskiem Baliński, albo od "baling" (wierzchowe kopalnie galmanu nazywane tak przez Niemców) lub też powstała przypadkowo. Libiąż – od pierwszego właścicielem był Lubiąg lub Lubięga (tu pierwotne formy nazwy brzmiały  – Lubiągie –Lubiądze - Lubiąże, nazwa przekształciła się  – Libiąże – Libiąż). A i tak z Libiążem mam nadal wątpliwości , gdyż daleko od nas za Wrocławiem, między Środą Śląska a Legnicą, tuż obok Malczyc,  jest wieś Lubiąż. Mirów - od „mir”- siedziby sędziego głowy plemienia albo też wreszcie od rycerza Bolesława Krzywoustego – Mira. Z kolei Rozkochów pochodzi od Rozkocha. A Młoszowa - od pierwotnego właściciela bądź zarządcy – Młosza. No nieźle. Te nazwy sygnalizowały zatem jednocześnie, kto był pierwszym właścicielem. Bo choć własność terenu zmieniała się bardzo często, to nazwa raz ustalona, przekazywana z pokolenie na pokolenie, pozostawała zwykle już niezmienna. Tu można też zaliczyć nazwy, które nazywały pierwotnie mieszkańców osady na podstawie imienia lub przezwiska. Należą tu: Jankowice -  od imienia Jan, Janko
Regulice  (1325-1327)– od przydomka osoby Reguła
Filipowice – od imienia Filip i oznaczały pierwotnie jego potomków
Myślachowice – od imienia Myślisław lub Myślimir, którego zdrobnieniem było Myślich. Potomków Myślicha zwano Myślachowicami
Babice (1581) – od potomków rodu o przezwisku Baba
Luszowice - od imienia Lusz, Lutogniew albo Ludzimir.

Niestety – życie dawno temu też nie było łatwe ani przyjemne. Też były kary i opłaty na rzecz pana feudalnego, którymi często zajmowali się mieszkańcy osad. Tak było w Karniowicach (karać – w sprawie między mieszkańcami o zabójstwo winni mieli być sądzeni w obecności księcia, z tym, że kara za głowę należała do księcia Sułka. Książę nadał właścicielowi wsi prawo sądzenia mieszkańców i wyrokowania) oraz w Lgocie (XIVw.) – uwolnienie świeżo założonej osady od danin na czas określony – osada wolna od danin. Wola Filipowska – od średniowiecznego uwalniania od świadczeń (daniny) na jakiś czas nowej osady.
Patrząc na naturalne właściwości danego obszaru, czyli ukształtowanie, pierwotny wygląd, szatę roślinną, żyjące na nim zwierzęta i inne właściwości geograficzne środowiska, niezmienione przez ludzi także wiele można się dowiedzieć o danej miejscowości. Zagórze – tu nazwa jest prosta raczej - położone za górą. Chełmek – dawny wyraz chełm – wzgórze. Mętków – położony u ujścia Chechła do Wisły – mętna woda, mącić wodę albo od licznych meandrów rzeczne (zakoli). Podłężę – od położenia przy łęgach - mokrych łąkach, pastwiskach, okresowo zalewane, zamulane. Olszyny – wieś położona na terenach podmokłych, na których rosły olszyny i olchy (tego do końca nie jestem pewna). Brodła – od brodła - stóg siana, a także „tama”, „fortyfikacja”, ale i brodło – jako to, co służy do bronienia się. Źródła – wieś u źródła dawnej rzeki. Okleśna – od rzeki Olesna. Gromiec -pochodzi od słowa grom, piorun, grzmot, a oznaczała miejsce, w które często uderzał piorun.
Mieszkając i żyjąc w dawnych czasach nie było szans na nudę. Każdy musiał coś robić. Często całe rodziny i osady imały się tą samą czynnością, często przystosowując naturalne otoczenie do swoich potrzeb. Tak było w przypadku Pogorzyc – pogorzeć – spłonąć, spalić, pogorzel – miejsce po wypaleniu, gorzeń - teren odzyskany przez gorzenie, czyli wypalanie lasów. Nie inaczej z Trzebinią – trzebić, trzebież - od trzebienia lasów, Karniowicami - zwykle wywodzi się od karczowania lasu, Płokiami – historycznie związane  z dawną techniką wypłukiwania wodą rudy ołowiu zwanej płuczką. Żarki – żar powstały po wypaleniu lasów pod uprawę
Psary tu początkowo mieszkańcy trudnili się hodowlą psów dla dworu książęcego, pierw. „psiarze” opiekujący się psami. Piła Kościelecka  - od piła – urządzenie mechaniczne do tarcia drewna lub kruszenia rudy żelaznej,  w dawnym obszarze dzielnicy Kościelca.
Poręba Żegoty (1350) Poramba Zegothe – poręba – miejsce w lesie, gdzie drwa rąbią, wycięte z drzew. Czyżówka - Czyże, z niem. Zause, w staropolskim tkactwie, dwie szerokie, druciane szczotki do „czyżowania" czyli czesania (gremplowania) wełny przed jej przędzeniem. Bywało i tak, że nowe nazwy powstawały poprzez przenoszenie jednej nazwy własnej miejscowości na. I stąd mamy: Alwernię – na wzór toskańskiej pustelni i góry La Verna (oznacza: wzgórze lesiste); i ten Paryż, którego ówczesny właściciel dóbr – hrabia Potocki -był wielkim miłośnikiem teatru i ze względu na wspaniałą panoramę tego terenu, nazwał to miejsce Paradyżem (to część widowni, z której widać scenę, ale grę aktorów należy obserwować przez lornetkę). Słowo to jednak było trudno wymówić prostemu ludowi i skrócono do Paryża; Kwaczała – łac. Ouachala to pierwotnie włość biskupa, potem zmieniono na Ouaczala.

Tyle się dowiedziałam. Ciekawe, nieprawdaż? Jeśli nie ujęłam jakiejś nazwy, a ktoś może ją uzupełnić i jeszcze podać pochodzenie - będzie to mile widziane. Podobnie jeśli ktoś wie, że jakaś nazwa ma inne znaczenie – niech podzieli się z innymi informacją.


* według tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie, od XIII wieku Chrzanów i okoliczne miejscowości zamieszkiwała ludność napływowa zajmująca się pasterstwem i hodowlą bydła nazywana Cabanami. Wywodziła swoje pochodzenie od pasterzy (czabanów), którzy przybyli na ziemie Małopolski wraz z najazdem Tatarów w 1241 roku. Społeczność ta z czasem przyjęła osiadły tryb życia i zasymilowała się z Polakami. Zachowała jednak do XX wieku pewne swoje tradycje i utrzymywała własną odrębność kulturową.

Komentarze   
0 #1 Marcin Zywar 2011-01-24 00:03
Ciekawy artykuł. Mam pytanie, skąd czerpałaś wiedzę do niego? Co się tyczy Libiąża i Lubiąża należy pamiętać, że mówimy o miejscowościach położonych na dwóch różnych obszarach. Miasta i wsie na Dolnym Śląsku po 1945 r. otrzymywały polskie nazwy będące dosłownym spolszczeniem niemieckich(ewe ntualnie tłumaczono na polski nazwę niemiecką) lub z goła zupełnie nowe. Jednak nie można wykluczyć hipotezy ich zbieżności. Możliwe, że w Lubiążu i Libiążu w średniowieczu występował ten sam rodzaj osadników. Jednak aby się o tym przekonać należy przeprowadzić kwerendę w opracowaniach naukowych z zakresu historii i językoznawstwa. Wskazane byłoby również poszperanie w archiwach.
Tu podaje link na temat Lubiąża i pochodzenia jego nazwy http://www.lubiaz.pl/lubiaz.php
Cytować
0 #2 Łukasz Jeska 2011-01-24 12:53
Bardzo ciekawe informacje, nawet nie myślałem że od takich rzeczy biorą się nazwy miejscowości u nas :D
Cytować
0 #3 Paulina Sobieraj 2011-01-24 14:33
Tekst napisałam na podstawie książek dostępnych w naszych bibliotekach i czytelni, dotyczących słowotwórstwa i etymologii nazw (np. autorstwa K. Rymuta, J. Grzeni, M. Malec), ale też opisujących naszą Ziemię Chrzanowską.
Cytować
0 #4 Ogień 2011-01-30 15:34
Ciekawe informacje. Mogę wyjaśnic pochodzenie nazwy Zrebce gdyż z tąd jestem. Według starszych mieszkańców nazwa ta pochodzi od zrebiąt(koni) wypasanych tu dawno na pastwiskach. Konie te należały do okolicznych hrabiów a zajmowali się nimi właśnie mieszkańcy Zrebiec
Cytować
0 #5 Joanna_1 2012-07-24 15:01
Okradziejówka, część Balina. Ludzie tam notorycznie kradli węgiel, który wieziony był koleją przez Balin. Stąd ta nazwa.
Cytować
0 #6 Szymek 2013-11-21 16:52
Bardzo ciekawa stronka i również opis jak powstał Chrzanów.Poleca m ją ciekawskim naszym miastem. ;-)
Cytować
+1 #7 caban 2014-07-05 22:09
żarki potomkowie tatarów przenikneli do chrzanowa itditp.
Cytować
Dodaj komentarz
Komentarze nie odnoszące się bezpośrednio do treści artykułu, obraźliwe, nieprawdziwe oraz niezgodne z prawem, reklamowe publikowane bez zgody wydawcy mogą zostać usunięte przez administrację. Komentarz osoby niezalogowanej, który zawiera link/i jest zatwierdzany ręcznie przez administrację.